Ödevini Yapay Zekâya Yaptıran Öğrenci Ne Öğreniyor?

Bazen kendime şu soruyu soruyorum: Bir öğrencinin ödevini eksiksiz yaptığını görmek, onun gerçekten öğrendiğinden emin olmak için yeterli mi? Eskiden bu sorunun cevabı daha kolaydı. Öğrenci araştırır, kitapların sayfaları arasında kaybolur, bazen yazdığını silip yeniden başlardı. Şimdi ise birkaç cümlelik bir komutla dakikalar içinde kusursuz görünen metinler hazırlanabiliyor. Ortaya çıkan ödev aynı, hatta belki daha düzgün. Fakat o ödevin arkasındaki öğrenme süreci aynı mı?

Bence bugün eğitim dünyasının üzerinde durması gereken asıl mesele bu.

Yapay zekânın öğrencilerin hayatına girmesini yalnızca bir tehdit olarak görmek bana pek doğru gelmiyor. Teknoloji her dönemde öğrenme alışkanlıklarını değiştirdi. Hesap makinesi çıktığında matematiğin, internet yaygınlaştığında araştırmanın sonunun geldiğini düşünenler de vardı. Bugün de benzer bir endişeyle karşı karşıyayız. Ancak bu kez değişim daha farklı; çünkü yapay zekâ yalnızca bilgiye ulaşmayı kolaylaştırmıyor, o bilgiyi kullanarak öğrencinin yerine bir metin de oluşturabiliyor.

İşte tam burada durup düşünmek gerekiyor. Bir öğrenci, hiç zorlanmadan hazırladığı bir ödevden ne kazanıyor? Belki iyi bir not alıyor, belki öğretmeninden olumlu bir yorum duyuyor. Peki, birkaç hafta sonra aynı konuda kendi başına konuşması istendiğinde ne söyleyebilecek?

Bana kalırsa eğitimde gözden kaçırdığımız nokta, bazen ödevin kendisini öğrenmenin önüne koymamız. Sayfalar dolusu bir çalışma hazırlayan öğrenciyi başarılı sayıyoruz. Oysa o sayfaların arasında öğrencinin kendi düşüncesinden ne kadar iz var, bunu her zaman bilmiyoruz. Üstelik bu sorun yapay zekâyla başlamadı. İnternetten kopyalanan paragraflar, anlamını bilmeden kullanılan kavramlar ve yalnızca teslim etmek için hazırlanan ödevler yıllardır eğitim hayatımızın bir parçası. Yapay zekâ, var olan bu alışkanlığı yalnızca daha hızlı ve daha görünmez hâle getirdi.

Burada öğrenciyi suçlamak da işin kolayına kaçmak olur. Çünkü bir öğrencinin neden yapay zekâya yöneldiğini sormadan, yalnızca bunu yasaklamakla sorunu çözemeyiz. Yetiştirmesi gereken ödevler, hazırlanması gereken sınavlar ve yetişme telaşı içinde bazen öğrenmekten çok yetiştirmeye odaklanan öğrenciler var. Eğer eğitim sistemi öğrencinin önüne sürekli tamamlanması gereken görevler koyuyor, ama düşünmesine yeterince alan bırakmıyorsa, onun en kısa yolu aramasına şaşırmamak gerekir.

Belki de kendimize şu soruyu sormalıyız: Biz öğrencilere gerçekten öğrenmeleri için mi ödev veriyoruz, yoksa öğrendiklerini gösterebilmeleri için mi?

Bu ikisi birbirine yakın görünse de aralarında önemli bir fark var. Bir öğrenciden belirli bir konuda kompozisyon yazmasını istediğimizde, yapay zekâ onun yerine oldukça başarılı bir metin hazırlayabilir. Fakat aynı öğrenciden o metindeki bir düşünceyi neden savunduğunu açıklamasını, karşıt bir görüş geliştirmesini ya da kendi hayatından bir örnek vermesini istediğimizde işler değişir. Çünkü bu kez yalnızca ortaya çıkan metin değil, öğrencinin düşünme biçimi de önem kazanır.

Bence ödevlerin geleceği tam olarak burada şekillenecek. Öğrenciden yalnızca bilgi toplamasını değil, bilgiyi değerlendirmesini istemeliyiz. Yapay zekânın hazırladığı bir metindeki yanlışları bulmak, iki farklı cevabı karşılaştırmak veya bir iddianın güvenilirliğini araştırmak da birer öğrenme etkinliği olabilir. Böylece yapay zekâ, öğrencinin yerine çalışan bir makine olmaktan çıkar ve öğrencinin aklını kullanmasını gerektiren bir araca dönüşür.

Elbette her öğrencinin bu araçları doğru kullanmayı kendiliğinden öğrenmesini bekleyemeyiz. Öğretmenlerin rehberliğine, açık kurallara ve öğrencinin kendi emeğini ortaya koyabileceği değerlendirme yöntemlerine ihtiyaç var. Öğretmenin yalnızca teslim edilen dosyaya değil, öğrencinin o dosyayı nasıl hazırladığına da ilgi göstermesi gerekiyor. Öğrencinin çalışmasını anlatması, yaptığı tercihleri açıklaması ve gerektiğinde kendi hatalarını fark etmesi, bazen sayfalarca yazılmış bir ödevden daha öğretici olabilir.

Bir de işin başka bir tarafı var: Hata yapma meselesi. Öğrenmek çoğu zaman zorlanmayı, yanlış cevap vermeyi ve yeniden denemeyi gerektiriyor. Yapay zekâ bu süreci kolaylaştırabilir, fakat her zorluğu ortadan kaldırdığımızda öğrencinin gelişmesi için gerekli alanı da daraltabiliriz. Bir sorunun cevabını hemen almakla o cevaba kendi çabasıyla ulaşmak aynı deneyim değil. İnsan bazen en çok, cevabı bulana kadar geçirdiği sürede öğreniyor.

Bu nedenle yapay zekânın eğitimdeki varlığını yalnızca kopya meselesine indirgememeliyiz. Asıl mesele, öğrencinin kendi düşüncesine ne kadar sahip çıktığıdır. Bir araçtan yardım almak başka, düşünme sorumluluğunu bütünüyle ona bırakmak başka. Bu ayrımı öğrencilerimize anlatmak kadar, eğitim anlayışımızı da bu ayrımı dikkate alacak şekilde yenilemek zorundayız.

Ödev vermek hâlâ anlamlı mı? Evet, ama belki de artık ödevin ne olduğuna yeniden karar vermemiz gerekiyor. Öğrenciyi meşgul eden, defterini dolduran ya da öğretmene teslim edilecek bir dosya oluşturan çalışmalar yerine, onu soru sormaya ve kendi cevaplarını geliştirmeye yönelten çalışmaların peşinden gitmeliyiz.

Çünkü günün sonunda önemli olan, öğrencinin yapay zekâ kullanıp kullanmadığını anlamaktan ibaret değil. Önemli olan, yapay zekâyı kullandıktan sonra kendi başına ne yapabildiği.

Belki gelecekte öğrencilerin ödevleri çok daha kusursuz görünecek. Cümleler daha düzgün, bilgiler daha düzenli, sunumlar daha etkileyici olacak. Fakat bütün bu gelişmelerin ortasında kendimize bir şeyi hatırlatmamız gerekiyor: Eğitimin amacı kusursuz ödevler üretmek değil, kendi düşüncesini kurabilen insanlar yetiştirmektir.

Ve hiçbir teknoloji, öğrenciye düşünmenin sorumluluğunu kazandırmadığımız sürece, bu eksikliği tek başına gideremez.